Connect with us

Đọc sách cùng Đoan Trang

Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta, những người bình dân ạ

Nếu thờ ơ, bạn đang để yên cho các chính trị gia muốn làm gì cuộc đời bạn thì làm.

Published

on

Minh họa: Nerial/ Wired.

Tôi nghĩ không có lúc nào thích hợp hơn để nhắc lại điều này: Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta.

Nếu nhìn lại chỉ vài tháng trước đây, khi COVID-19 cùng biến chủng mới Delta vẫn chưa hoành hành ở Việt Nam, có lẽ nhiều người trong chúng ta vẫn đang ngồi ngoài quán café, lướt Facebook và bĩu môi chê một người nào đấy hay viết bài chất vấn chính quyền là “chính trị quá”.

Bây giờ đã khác. Những ngày qua, chúng ta phải miệt mài google để hiểu Chỉ thị 15, Chỉ thị 16, Chỉ thị 10, 12, 19 khác nhau như thế nào. Chúng ta ngơ ngác hỏi nhau không biết từ chối tiêm vaccine thì có bị phạt không, từ chối xét nghiệm thì có bị phạt không, muốn nhận hỗ trợ vì mất việc làm thì phải liên hệ với phòng ban nào, theo văn bản nào.

Nếu từ chối quan tâm đến chính trị như trước kia, e là khó sống.

Nếu bạn sống ở những địa phương đang bùng phát dịch nghiêm trọng như TP. Hồ Chí Minh, những ngày này, quan hệ với chính trị lại còn căng thẳng gấp bội.

Chính trị quyết định ngày mai bạn có được tự đi chợ không hay phải nhờ bộ đội. Chính trị quyết định bạn có được đi làm không. Chính trị quyết định bạn có được gọi shipper không, trong quận hay liên quận. Nó quyết định bạn có được đi thăm gia đình không, có được đi tập thể dục không, có được đi nhận thùng rau mà gia đình gửi không, có thể mua sách giáo khoa cho con bạn không – chính trị quy định cái gì là thiết yếu trong đời bạn. Chưa bao giờ những quá trình chính trị làm nên chính sách công của trung ương và địa phương lại ảnh hưởng đến từng miếng ăn của bạn – theo đúng nghĩa đen – như vậy.

Giai đoạn này nên được ghi lại trong lịch sử hiện đại của Việt Nam không chỉ với từ khóa đại dịch COVID-19, mà còn như một trong những thời điểm mà chính trị trở nên sát sườn nhất với từng người dân.

Chính trị là gì?

“Chính trị quá”, ở Việt Nam, đã luôn là một nhận xét tiêu cực. Thái độ tiêu cực này đến từ hai quan điểm phổ biến. Một là chính trị là nơi người ta tranh giành quyền lực với nhiều thủ đoạn đê hèn (có lẽ là từ phim ảnh mà ra), và hai là người ta có thể (và nên) chọn sống một cuộc đời vô tư không cần quan tâm đến chính trị (một phần do giáo dục trong chế độ độc tài).

Chính trị chính em làm gì cho mệt, đã có Đảng và Nhà nước lo! Minh họa: Luật Khoa.
Chính trị chính em làm gì cho mệt, đã có Đảng và Nhà nước lo! Minh họa: Luật Khoa.

Tính sơ sơ theo tìm hiểu của tác giả Phạm Đoan Trang trong cuốn “Chính trị bình dân” (2017), [1] có ít nhất bốn cách hiểu khác nhau về chính trị. [2]

1. Chính trị là quá trình ra các chính sách công (tức là chính sách của chính quyền).

2. Chính trị là việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước, do các đảng phái tổ chức chính trị và các cá nhân là chính trị gia thực hiện.

Hai cách hiểu hẹp này có hàm ý chính trị là những chuyện chỉ xảy ra trên chính trường và do một thiểu số người thực hiện. Nói nôm na, nó không phải việc của bạn, tất cả đã có Đảng và Nhà nước lo.

Nhưng đó mới chỉ là phân nửa câu chuyện. Vẫn còn hai cách hiểu về chính trị khác.

3. Chính trị là những gì diễn ra trong lĩnh vực công, tức những gì thuộc không gian chung, của cộng đồng. Những gì diễn ra trong khu vực tư thì không phải là chính trị.

Như vậy, ngoài những gì diễn ra trong gia đình, câu lạc bộ, công ty của bạn – tức khu vực tư – những không gian bên ngoài đều là địa bàn của chính trị.

Sân chơi rộng hơn rồi nhỉ. Vẫn còn một định nghĩa khác nữa:

4. Chính trị là việc gây ảnh hưởng đến người khác, chẳng hạn và rõ rệt nhất là tác động lên chính sách.

Với định nghĩa này thì chính trị là thứ có mặt trong mọi hoạt động, tương tác xã hội. Khi bạn muốn tác động đến một ai đó để thay đổi tình huống theo cách bạn muốn, bản chất của việc đó đã là làm chính trị rồi.

Nếu hiểu theo nghĩa này, có lẽ chúng ta đang làm chính trị mỗi ngày.

Giả sử một tình huống quen thuộc: Có lệnh cấm người dân tự đi chợ, thay vào đó phải đăng ký qua tổ dân phố để nhờ đi chợ hộ. Tổ trưởng tổ dân phố của bạn lại không nhiệt tình lắm. Bạn sẽ phải nghĩ, bạn cần liên hệ với ai, gây tác động thế nào, trao đổi trên nền tảng nào, cơ chế đặt hàng sao cho hợp lý. Bạn đi đến quyết định là rủ mọi người trong xóm thành lập một nhóm Zalo và mời cô tổ trưởng, hội trưởng hội phụ nữ và công an khu vực cùng tham gia. Quá trình xây dựng nhóm Zalo đó không gì khác hơn chính là tham gia chính trị – gọi tắt là tham chính.

Tác động để tạo ra thay đổi – có phải là chuyện viển vông?

Nếu không phải bị đặt vào tình huống rủi ro thiếu lương thực trong đại dịch này, có lẽ bạn cũng giống tôi, chẳng cần biết tổ trưởng tổ dân phố nơi mình sống là ai.

Thờ ơ với chính trị và những gì thuộc về nhà nước từ lâu đã là một lối sống được cổ xúy. Chính quyền độc tài thích việc này, vì họ sẽ chẳng bị ai giám sát, phàn nàn hay đòi hỏi gì cả, muốn làm gì tùy ý. Như một hệ lụy, những module giáo dục pháp luật trong trường học hướng đến mục tiêu dạy nên những công dân biết tuân thủ chứ không biết phản biện; ở cấp đại học, người ta không tìm ra một trường nào có ngành khoa học chính trị đường hoàng; sách viết về chính trị cho người bình dân hầu như không có.

Những nhà hoạt động xã hội không thích chuyện đó. Họ miệt mài kêu gọi để người dân quan tâm đến chính trị hơn và tích cực tham chính – tham gia vào chính trị để biết và gây tác động đến những quyết định hệ trọng với cuộc sống của chính họ.

Có những người như Phạm Đoan Trang, cô viết miệt mài để cung cấp những kiến thức bị giấu giếm cho người bình dân, dù thêm một cuốn sách ra đời là cô tiến một bước gần hơn đến cánh cửa nhà tù.

“Chính trị bình dân” là cuốn sách hiếm hoi bằng tiếng Việt cung cấp cho một người bình dân nhất những chỉ dẫn mà họ cần để sinh tồn trong nền chính trị này. Trong đó, có những cách để tạo ra thay đổi mà họ muốn thấy (Chương II – Hoạt động chính trị).

Thủ tướng Phạm Minh Chính đi kiểm tra công tác chống dịch tại Bình Dương ngày 27/8. Bạn nhìn kỹ một chút sẽ thấy ông ấy đeo ngược khẩu trang (chữ 3M ngược). Ảnh đăng trên trang chinhphu.vn sau đó đã được sửa lại cho… xuôi. Bạn có nghĩ rằng các chính trị gia này lúc nào cũng ra quyết định đúng đắn?

Hai lời khuyên sát sườn nhất vào lúc này có lẽ là biểu tình và làm truyền thông.

Chắc bạn chưa quên vụ bánh mì không phải thực phẩm ở Nha Trang. Sau khi báo chí và cộng đồng mạng lên tiếng thì vị phó chủ tịch phường thô bạo đã phải xin lỗi và chịu kiểm điểm, thành phố Nha Trang đã phải ra văn bản làm rõ những mặt hàng thiết yếu. [3]

Ở Hà Nội, khi mới giãn cách, chính quyền ra yêu cầu người dân ngoài giấy đi đường còn phải trình lịch làm việc thì mới được lưu thông. Quy định này bị bãi bỏ chỉ sau một ngày bị phản đối. [4]

Ngày 27/8, hàng trăm người dân ở quận 9 đã kéo nhau xuống đường phản ứng vì sau hai tháng vẫn chưa nhận được tiền hỗ trợ của nhà nước. Ngay sau đó một ngày, chính quyền địa phương mang tiền xuống phát cho họ. [5]

Mới đây nhất, sau một tuần thử nghiệm mô hình đi chợ hộ đầy những điểm vô lý, chính quyền đã từ bỏ ý định thay một hệ thống phân phối chuyên nghiệp bằng một lực lượng tình nguyện chạy bằng cơm và cho shipper trở lại hoạt động. [6]

Những sự thay đổi kể trên không thể xảy ra nếu như không có những đoạn phim người dân tự quay đăng lên Facebook rồi trở thành viral – được nhiều người biết đến. Đó chính là làm truyền thông. Chính quyền cũng sẽ không đời nào thay đổi nếu như người dân không biểu đạt tình cảm của mình, dưới đường phố hay trên mạng. Nghĩa đơn sơ của biểu tình chỉ là như thế: làm cho chính mình được nhìn thấy, được lắng nghe. Đòi quyền của mình – nghĩa đơn sơ nhất của việc người dân tham gia vào chính trị chỉ là như thế.

***

Tôi nghĩ không có lúc nào thích hợp hơn để bạn cùng ghé mắt vào những trang sách tâm huyết mà Phạm Đoan Trang viết ra, để hiểu hơn về chính quyền mà chúng ta đang có – một chính quyền bỏ tù những nhà báo tự do.

Trong mùa dịch này, nếu bạn có từng một lần bất bình vì hệ thống truyền thông một chiều liên tục giấu giếm thông tin, ca ngợi chính quyền và lên án người dân, bạn hãy hiểu rằng đó là hệ quả của một nhà nước không ngừng siết chặt tự do báo chí. Ngày hôm nay, nếu như bạn vẫn còn thấy những tiếng nói trái chiều được cất lên, hãy hiểu rằng những cá nhân đó đang một mình chống lại cả một hệ thống đàn áp khổng lồ được vận hành bằng tiền thuế của chính bạn.

Trước đây, khi Đoan Trang và những nhà bất đồng chính kiến như cô bị bắt vì tội chống nhà nước, bạn có thể quay mặt đi nói rằng “ôi phản động thế thì bị bắt phải rồi”. Hôm nay, người bị bắt ấy hoàn toàn có thể là người vừa chở bình oxy đến giúp một người bệnh đang hụt hơi, một nhà báo chiều nào cũng đạp xe đến giúp những người vô gia cư ở những khu phố bần cùng, một bác sĩ dốc lòng cứu chữa và tư vấn miễn phí cho những bệnh nhân nguy kịch, một người dân đói không được cứu trợ lao vào ẩu đả với dân phòng, hay một người mà bạn quen, vì bất bình mà phản biện. Tất cả họ đều có thể bị chụp mũ phản động, chống phá, bị kết án. Mà bạn thấy không, thời này, trừ những người giàu sụ và thờ ơ ra, ai mà chẳng bất bình?

Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta. Dù bạn ghét hai từ chính trị đến mức nào, vài tháng quay cuồng trong những chính sách chống dịch tồi tệ vừa qua có lẽ cũng khiến bạn, như tôi, phải nghĩ ngợi.

Tại sao mình lại phải sống trong một đất nước quản trị tệ đến thế nhỉ?

Mình muốn sống trong một tập thể/ cộng đồng/ đất nước như thế nào?

Mình làm sao để góp phần tạo ra cộng đồng đó?


Bạn có thể tải cuốn sách Chính trị bình dân qua đường link: https://doantrang.liv.ngo/book-chinh-tri-binh-dan/

Bài viết nằm trong mục Đọc sách cùng Đoan Trang, đăng vào tối thứ Ba hàng tuần. Bài cộng tác xin gửi cho chúng tôi tại đây.

Ban biên tập Luật Khoa tạp chí, bao gồm Đoan Trang, rất mong chờ bài viết của bạn.

Chú thích:

1.  Phạm Đoan Trang (2017) Chính trị bình dân. https://doantrang.liv.ngo/book-chinh-tri-binh-dan/

2.  Tham khảo: Heywood, A. (1994). Politics (3rd Revised ed.). ‎ Palgrave Foundations

3.  Bình A. (2021, July 22). Kiểm điểm phó chủ tịch phường giam xe người đi mua bánh mì. ZingNews.vn.

https://web.archive.org/web/20210830192007/https:/zingnews.vn/kiem-diem-pho-chu-tich-phuong-giam-xe-nguoi-di-mua-banh-mi-post1240835.html

4.  VnExpress. (2021, August 10). Hà Nội bỏ yêu cầu người đi đường phải có “lịch trực, lịch làm việc.” vnexpress.net. https://vnexpress.net/ha-noi-bo-yeu-cau-nguoi-di-duong-phai-co-lich-truc-lich-lam-viec-4338188.html

5.  Tuổi Trẻ Online. (2021, August 29). Người dân phường Phú Hữu “chưa nhận được tiền hỗ trợ” đã được hỗ trợ. TUOI TRE ONLINE. https://tuoitre.vn/nguoi-dan-phuong-phu-huu-ra-duong-vi-chua-nhan-duoc-tien-ho-tro-da-duoc-ho-tro-20210829163749004.htm?

6.  VnExpress. (2021, August 29). Shipper được hoạt động ở 8 quận huyện “vùng đỏ” TP HCM. vnexpress.net. https://vnexpress.net/shipper-duoc-hoat-dong-o-8-quan-huyen-vung-do-tp-hcm-4347844.html

Đây là sinh nhật thứ bảy của Luật Khoa...

Ngày 5/11 đánh dấu tròn bảy năm kể từ khi Luật Khoa ra mắt bạn đọc. Đóng góp ngay hôm nay và trở thành một phần của Luật Khoa - một tạp chí độc lập và phi lợi nhuận. Chúng tôi nói không với mọi hình thức kiểm duyệt và không đặt quảng cáo.

Tìm hiểu thêm về Luật Khoa tại đây và đọc Báo cáo Thường niên năm 2020 của Luật Khoa tại đây.

Đóng góp $2 mỗi tháng


1 Comment
  • Tran Dieu Chan says:

    Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta – Quá đúng!

    Trần Diệu Chân
    Ngày 9/9/2021

    Trước hết, xin cảm ơn bài viết sâu sắc “Chính trị ảnh hưởng đến tất cả chúng ta, những người bình dân ạ” của tác giả Nguyên Sa với những đóng góp giá trị của Đoan Trang, nhà hoạt động mà tôi rất trân quý và mến mộ.

    Cảm kích bài viết và đồng ý với mọi chia sẻ của cả hai tác giả, tôi xin được góp thêm một vài ý nhỏ trong nỗ lực chung hướng về đất nước.

    Quyền chính trị và định nghĩa cốt lõi

    Về quan niệm chính trị chỉ xảy ra trong phạm trù công, thì thật ra trong các hãng xưởng tư tại Mỹ, người ta hay ta thán về hiện tượng politicking – tức tạo ảnh hưởng qua việc móc nối, vận động người có quyền lực, tạo bè phái, ém tài hay dìm đường thăng tiến của đồng nghiệp. Do đó, định nghĩa 4 là đúng nhất (xin trích)

    Chính trị là việc gây ảnh hưởng đến người khác, chẳng hạn và rõ rệt nhất là tác động lên chính sách.
    Với định nghĩa này thì chính trị là thứ có mặt trong mọi hoạt động, tương tác xã hội. Khi bạn muốn tác động đến một ai đó để thay đổi tình huống theo cách bạn muốn, bản chất của việc đó đã là làm chính trị rồi. Nếu hiểu theo nghĩa này, có lẽ chúng ta đang làm chính trị mỗi ngày.

    Vậy chính trị là việc làm thiết yếu trong mọi lãnh vực của đời sống, và tự nó không hề xấu.

    Thành kiến “chính trị là xấu” do đâu mà có?

    Quan điểm tiêu cực “chính trị là nơi người ta tranh giành quyền lực với nhiều thủ đoạn đê hèn” bắt nguồn từ những kinh nghiệm đau thương với những thể chế hay nhân tố độc tài. Vì thế chữ “chính trị” thường bị hiểu sai là “xấu” và hạn hẹp theo định nghĩa là “tham chính” (tức tham gia vào guồng máy chính trị của đất nước). Nhưng trên thực tế, các chính trị gia và các nhà hoạt động chân chính, yêu nước đều có mặt trong mọi quốc gia, ở mọi thời đại để tranh đấu hay hoạt động chính trị – tức tạo ảnh hưởng – cho những thay đổi tốt đẹp trên quê hương mình, với nhiều nỗ lực và hy sinh cá nhân, thông qua guồng máy chính quyền và các chính sách, hay bên ngoài chính quyền trong mọi lãnh vực giáo dục, kinh tế, xã hội, y tế v…v…

    Một yếu tố rất tự nhiên về con người, đó là quyền lực dễ bị tha hóa; vì vậy cần có một hệ thống kiểm soát và cân bằng quyền lực (balance and check). Ngay cả trong những thể chế dân chủ hàng đầu như nước Mỹ với nền móng luật pháp vững chắc và hệ thống kiểm soát-cân bằng quyền lực mạnh mẽ hằng trăm năm nay, vậy mà cũng đang bị chao đảo trong thời gian gần đây do tin giả và sự xuống cấp của đạo đức. Điều này cho thấy sự quan tâm và hành động của tất cả người dân trong và ngoài chính quyền đều luôn cần thiết để xây dựng và bảo vệ một guồng máy vận hành tốt đẹp, hữu hiệu cho đất nước, bảo vệ thông tin trung thực và quyền tự do ngôn luận, phát huy và bảo vệ các giá trị đạo đức trong xã hội.

    Cần phải gột rửa thành kiến “chính tri là xấu” và cho rằng tất cả những người tham chính đều vì động lực xấu. Song song, cần xiển dương những nỗ lực phục vụ tốt, khích lệ những hoạt động chính trị lành mạnh và việc tham chính để phục vụ xã hội trong guồng máy chính quyền, khích lệ sự phê bình những sai sót của công chức trong tinh thần xây dựng, khích lệ tinh thần trách nhiệm và tự trọng của cả giới chức lẫn người dân (thí dụ giới chức Nhật Bản biết xin lỗi quốc dân và từ nhiệm khi làm điều sai sót lớn), tri ân và hỗ trợ những người phục vụ vô vụ lợi trong xã hội.

    Nguy cơ chính trị hóa khoa học, dịch bệnh và tội phạm hóa quyền con người

    Tôi phạm hóa quyền căn bản của con người là chuyện đang xảy ra tại Việt Nam và trong tất cả những thể chế độc tài, thay vì được bảo vệ bằng hiến pháp và luật pháp.
    Chế độ Cộng sản Việt Nam không những gạt ra ngoài quan tâm chính trị của người dân (cho rằng đã có đảng và nhà nước lo) mà còn cấm đoán, thậm chí tội phạm hóa các hành xử hay suy nghĩ khác với nhà nước độc tài, lên án ngay cả những người góp ý tốt để cải thiện đất nước là phản động hay phản quốc, và tước đi quyền chính trị căn bản nhất của người dân, đó là quyền chọn lựa người xứng đáng điều hành đất nước và quyền tham chính.

    Trong khi đó, những thành phần xấu tại các quốc gia tự do thì đang chính trị hóa mọi thứ, tức lợi dụng chính trị để bóp méo thông tin về dịch bệnh hay khoa học và cả những vấn đề xã hội như chủng tộc, tôn giáo … hầu trục lợi.

    Nguy cơ của việc “tội phạm hóa” quyền con người tạo ra sự ngăn cản trao đổi thông tin và những thảo luận tích cực cần thiết để tìm ra sự thật đằng sau những thông tin giả và xuyên tạc của những kẻ lợi dụng thời cơ để trục lợi. Việc thu tóm quyền lực trong tay một thiểu số đã khiến những đóng góp cho ích lợi chung của đa số bị loại trừ, và hiện trạng đại dịch trở thành vô phương kiềm chế chính là hệ quả của hệ thống chính trị sai lầm trên đất nước ta ngày hôm nay.

    Tác giả Nguyên Sa đã nhận định: “Nếu thờ ơ, bạn đang để yên cho các chính trị gia muốn làm gì cuộc đời bạn thì làm”. Xin thêm: Chỉ với ý thức đúng đắn và hành động tích cực của mỗi chúng ta chung lòng đóng góp thì mới có thể chấm dứt đại dịch COVID-19, và bài trừ một đại dịch nữa nguy hiểm hơn gấp bội, đó là “khủng hoảng niềm tin”.
    Tác giả: Trần Diệu Chân, tiến sĩ kinh tế, hoạt động nhân quyền và truyền thông tại Mỹ từ 1980 -2021.

    Tác giả: Trần Diệu Chân, tiến sĩ kinh tế, hoạt động nhân quyền và truyền thông tại Mỹ từ 1980 -2021.

  • Đóng góp

    Chung tay với Luật Khoa theo đuổi báo chí độc lập và truyền bá tri thức.

    >